Benlik gerçekten var olan, sürekliliği olan bir öz müdür; yoksa bilinç, beden, hafıza ve deneyimlerin oluşturduğu dinamik bir yapı mıdır?

Gündelik hayatlarımızda "ben" dediğimiz kavramı pek sorgulamıyoruz. Kendimizi anılarımız, kişiliğimiz, değerlerimiz ve yaşadığımız deneyimler üzerinden tanımlıyor ve bütün bunların arkasında sürekliliği olan bir "ben" olduğunu düşünüyoruz. Fakat zaman içinde bedenimiz, düşüncelerimiz, duygularımız, inançlarımız ve kişiliğimiz değişiyor. Buna rağmen geçmişteki halimizle bugün olduğumuz kişinin aynı kişi olduğunu düşünüyoruz.

Peki bizi bütün bu değişimlerin içinde aynı kişi yapan şey nedir? Hafızamız mı, bilincimiz mi, bedenimiz mi? Yoksa "benlik" dediğimiz şey, tüm bu süreçlerin bir araya gelmesiyle ortaya çıkan bir yapı mı? Benlik gerçekten bütün bunların arkasında duran ayrı bir öz mü, yoksa zaten bütün bunların kendisi mi?

Bu sorular felsefe ve psikoloji tarihinde uzun zamandır tartışılıyor. Gelin, farklı dönemlerden düşünürlerin bu sorulara yaklaşımları inceleyelim,

1- Sigmund Freud - "Kendi zihnimize tamamen erişemiyorsak, kendimizi ne ölçüde gerçekten tanıyoruz?"



Freud, bilinçli egonun insan psikolojisinin tamamı olmadığını ve kişinin kendi motivasyonları üzerinde düşündüğü kadar şeffaf olmadığını savunur. Ona göre zihinsel yaşamımızın önemli bir bölümü bilincimizin dışında işler. Düşüncelerimizin, arzularımızın ve davranışlarımızın arkasında farkında olmadığımız dürtüler, çatışmalar ve bastırılmış deneyimler bulunabilir. İnsan kendi zihninin bütününe doğrudan erişemeyen, kendisi hakkında da yanılabilen bir varlıktır.

Bu durum benlik kavramı açısından önemli bir problem ortaya çıkarır. Eğer bizi yönlendiren bazı arzuların ve motivasyonların tam anlamıyla farkında değilsek, benlikten nasıl bahsedebiliriz?

2- Carl Gustav Jung - "Ego, benliğin tamamı mı?"



Jung ise Freud'un bilinçdışı fikrinden hareketle benlik kavramını daha geniş bir çerçevede ele alır. Jung'a göre Self, egoyu da içine alan bilinçli ve bilinçdışı boyutları kapsayan daha geniş bir bütünlüğü ifade eder. Yani kişinin “ben” olarak deneyimlediği ego, benliğin tamamı değil; daha büyük bir psikolojik yapının parçasıdır. Jung'un Aion eserinde Self'i egonun yerine geçen bir kavram olarak değil, egoyu da kapsayan daha üst bir kavram olarak tanımlaması bu ayrımın temelini oluşturur. Bu durumda insanın kendisini yalnızca bilinçli düşünceleri, kişilik özellikleri veya kendisi hakkında sahip olduğu algı üzerinden tanımlaması mümkün görünmez. Kişinin kendisi hakkında bildikleri ile psikolojik varlığının bütünü arasında her zaman bir fark olabilir.


3- David Hume - "Değişmeyen bir benlik bulabilmemiz mümkün müdür?"

Hume, kendi zihnimize baktığımızda değişmeyen bir "ben" bulamadığımızı söyler. Karşımıza çıkan şey düşünceler, duygular, duyumlar, anılar ve deneyimlerdir. Mutlu oluruz, üzülürüz ama bütün bunların arkasında duran hiç değişmeyen bir "ben" göremeyiz. Bu yüzden Hume'a göre benlik, değişmeyen bir özden çok birbirini takip eden deneyimlerin ve algıların oluşturduğu bir demet, sürekli değişen bir deneyimler akışıdır.

4 - John Locke - "Bilincin sürekliliği"



Locke ise kişisel kimlikte bilincin sürekliliğine büyük önem verir. Geçmişteki kişiyle bugünkü kişi arasındaki bağı kuran şeyin aynı beden ya da aynı madde olmaktan çok, bilincin geçmiş deneyimlere kadar uzanabilmesi olduğunu savunur.

Ama burada ilginç bir problem ortaya çıkar,, Anılarımızı kaybedersek kişisel kimliğimizden ne kalır? Hatırlamadığımız bir geçmiş hâlâ -bizim- geçmişimiz midir?

5 - Daniel Dennett - "Benlik bir anlatı olabilir mi?"



Dennett'e göre beynin içinde bütün deneyimleri yöneten tek ve merkezi bir “ben” bulmak gerekmeyebilir. Beyinde birçok farklı süreç aynı anda çalışır ve biz bunları bir araya getirerek kendimiz hakkında tutarlı bir hikaye oluştururuz.

Bu yüzden "ben" dediğimiz şey, sabit bir özden ziyade kendimiz hakkında oluşturduğumuz bir anlatı olabilir.

6 - Antonio Damasio- "Benlik beynin oluşturduğu bir süreç olabilir mi?"

Damasio'ya göre benlik, beynin içinde bulunan değişmez bir "öz" olmak zorunda değil. Bedenin durumu, duygular, duyular, anılar ve bilinç süreçleri birbirleriyle etkileşerek benlik deneyimini oluşturuyor.
Yani Damasio açısından ‘ben’ beynin içinde bulunan değişmez bir nesne olmaktan çok, beynin ve bedenin birlikte çalışmasıyla sürekli olarak oluşturulan dinamik bir süreçtir.

Farklı düşünürlerin yaklaşımlarına baktığımızda benlik konusunda birbirinden oldukça farklı cevaplarla karşılaşıyoruz. Kimisi benliği düşüncenin kendisinden hareketle temellendiriyor, kimisi değişmeyen bir benlik bulamayacağımızı savunuyor. Kimisi benliği bilinç ve hafızanın sürekliliğiyle açıklarken, kimisi bilinçdışını öne çıkarıyor. Daha çağdaş yaklaşımlarda ise benlik, beynin ve bedenin oluşturduğu dinamik bir süreç veya anlatısal bir yapı olarak ele alınabiliyor. Belki de asıl mesele, benliğin var olup olmadığından çok, ne tür bir şey olduğunu anlamaktır.

Değişmeyen bir “ben” gerçekten var mı, yoksa “ben” dediğimiz şey değişen bedenimizin, anılarımızın, düşüncelerimizin ve deneyimlerimizin oluşturduğu süreklilik hissinden mi ibaret?

Siz hangi yaklaşımı daha ikna edici buluyorsunuz?