İyi bir insan, doğru bir amaç uğruna kötü bir şey yapabilir mi?​

Bir insanı düşünelim.

Hayatı boyunca dürüst, yardımsever ve adaletli biri olmuş olsun. İnsanlara zarar vermekten özellikle kaçınsın ve doğru bildiği şeyleri yapmaya çalışsın.

Fakat bir gün, çok sevdiği bir insanın hayatını kurtarmak için masum olduğunu bildiği başka bir insana ciddi bir haksızlık yapmak zorunda kalsın.

Eğer bunu yapmazsa sevdiği kişi ölecek.

Eğer yaparsa masum bir insanın hayatını ciddi şekilde mahvedecek.

Buradaki temel soru şu:

Bir insan, doğru bir amaç uğruna bilerek kötü bir şey yaparsa hâlâ iyi bir insan olarak kalabilir mi?

Yoksa iyi bir amaç için bile olsa bilinçli olarak kötülük yapmak, kişinin ahlaki karakterini değiştirir mi?

Bu soruyu farklı filozofların perspektiflerinden inceleyelim.

---

1. Immanuel Kant​

Kant'ın ahlak anlayışında ödev, ahlaki ilkeler ve insanı kendi başına bir amaç olarak görme düşüncesi merkezi bir konumdadır.

Bir eylemin sonucunun iyi olması, ahlaken yanlış olan bir eylemi otomatik olarak doğru hâle getirmez.

Örnek durumda Kant açısından:

Kişi sevdiği insanı kurtarmak için masum birine bilerek haksızlık yaparsa, iyi bir amaca sahip olması bu eylemi meşru hâle getirmez.

Çünkü burada başka bir insan, kişinin ulaşmak istediği amaç uğruna araç olarak kullanılmış olur.

Kant açısından önemli olan yalnızca “sonunda ne oldu?” değil, kişinin eyleminin ahlaki bir ilkeye uygun olup olmadığıdır.

Kant'ın perspektifi:

İyi bir amaç, ahlaken yanlış bir eylemi otomatik olarak haklı çıkarmaz. Başka bir insanın ahlaki hakkını ihlal etmek, iyi bir sonuç uğruna bile olsa sorunludur.

---

2. Jeremy Bentham​

Bentham'ın faydacılığında bir eylemin ahlaki değerlendirmesinde ortaya çıkardığı toplam fayda ve zarar merkezi bir konumdadır.

Dolayısıyla bir eylemin ilk bakışta iyi veya kötü görünmesinden çok, sonuçta ne kadar mutluluk ve ne kadar acı ortaya çıkardığı önemlidir.

Örnek durumda Bentham açısından:

Kişi masum birine haksızlık yaparak sevdiği insanın hayatını kurtarıyor.

Eğer bu eylem sonucunda ortaya çıkan toplam fayda, yapılan haksızlığın neden olduğu zarardan daha büyükse, eylemin ahlaken savunulması mümkün olabilir.

Buradaki temel soru:

“Bu eylem toplamda ne kadar fayda ve ne kadar zarar ortaya çıkarıyor?”
Bentham'ın perspektifi:

Eylemin kötü görünmesi tek başına belirleyici değildir. Eğer eylem toplamda daha fazla fayda ve mutluluk yaratıyorsa ahlaken doğru kabul edilebilir.

---

3. John Stuart Mill​

Mill de faydacı gelenek içerisindedir; ancak faydayı yalnızca anlık bir sonuç hesabı olarak değerlendirmek doğru olmaz.

Mill açısından eylemlerin ve genel ahlaki kuralların insanların mutluluğu üzerindeki uzun vadeli etkileri de önemlidir.

Örnek durumda Mill açısından:

Masum birine haksızlık etmek sevilen kişinin hayatını kurtarabilir ve kısa vadede olumlu bir sonuç doğurabilir.

Fakat insanların kendi sevdiklerini kurtarmak için başkalarının haklarını çiğnemesinin genel bir davranış hâline geldiğini düşünelim.

Böyle bir toplumda güven, adalet ve insanların birbirleriyle olan ilişkileri ciddi şekilde zarar görebilir.

Dolayısıyla Mill yalnızca:

“Bu eylem şu anda iyi bir sonuç doğuruyor mu?”
diye değil,

“Bu tür davranışların genel olarak kabul edilmesi uzun vadede nasıl bir toplum ortaya çıkarır?”
diye de soracaktır.

Mill'in perspektifi:

Sonuçlar önemlidir; ancak yalnızca anlık sonuçlara değil, eylemin daha geniş ve uzun vadeli etkilerine de bakmak gerekir.

---

4. Aristoteles​

Aristoteles'in erdem etiğinde mesele yalnızca “Bu eylem doğru mu?” sorusuyla sınırlı değildir.

Kişinin karakteri, sahip olduğu erdemler ve belirli bir durumda doğru davranışı belirleyebilmesini sağlayan phronesis (pratik bilgelik) önemlidir.

Örnek durumda Aristoteles açısından:

Kişinin sevdiği birini kurtarmak istemesi anlaşılabilir. Ancak bu iyi niyet, yapılan her davranışı otomatik olarak erdemli hâle getirmez.

Kişinin adalet, cesaret, ölçülülük gibi erdemleri ve içinde bulunduğu koşullar birlikte değerlendirilmelidir.

Aristoteles için ahlaki yaşam, her durumda uygulanabilecek basit bir formülden ibaret değildir. Önemli olan, somut durumda erdemli ve pratik açıdan bilge bir insanın nasıl davranacağını değerlendirmektir.

Aristoteles'in perspektifi:

İyi bir amaç tek başına yeterli değildir. Kişinin karakteri, niyeti, içinde bulunduğu koşullar ve doğru muhakeme yapabilmesi de ahlaki değerlendirmede önemlidir.

---

5. Friedrich Nietzsche​

Nietzsche bu soruya diğer filozoflardan farklı bir noktadan yaklaşır.

O, “Bu eylem iyi mi, kötü mü?” sorusuna hemen cevap vermek yerine, “iyi” ve “kötü” olarak kabul ettiğimiz değerlerin kendisini sorgular.

Örnek durumda Nietzsche açısından:

Bir insan sevdiği kişiyi kurtarmak için masum birine haksızlık yapıyor.

Biz hemen:

“Masum birine haksızlık yapmak kötüdür.”
diyoruz.

Nietzsche ise önce şunu sorabilir:

“Neden bunu kötü olarak kabul ediyoruz?”

“İyi”, “kötü”, “ahlaki” ve “ahlaksız” dediğimiz kavramların hangi değerlerden ortaya çıktığını ve bunların arkasında hangi motivasyonların bulunduğunu sorgulamak gerekir.

Dolayısıyla Nietzsche açısından mesele sadece:

“İyi amaç kötü eylemi haklı çıkarır mı?”
değildir.

Daha temel soru şudur:

“Neden bu amacı iyi, bu eylemi kötü olarak değerlendiriyoruz?”

Nietzsche'nin perspektifi:

Bir eylemi ahlaken yargılamadan önce kullandığımız “iyi” ve “kötü” değerlerin kendisini sorgulamalıyız. Ahlaki değerlendirmeyi mümkün kılan değerlerin nereden geldiğini anlamak gerekir.

---

6. Bernard Williams​

Bernard Williams'ın özellikle faydacılığa yönelttiği eleştirilerden biri kişisel bütünlük ve kişinin kendi değerleriyle ilişkisi üzerinedir.

İnsan yalnızca en iyi sonucu üretmek için kullanılan bir araç değildir. Kişinin kendi değerleri, bağlılıkları ve yaptığı eylemin sorumluluğunu üstlenmesi de önemlidir.

Örnek durumda Williams açısından:

Kişi sevdiği insanı kurtarmak için masum birine bilerek haksızlık yapıyor.

“Sonuçta bir insanın hayatını kurtardım” demek bu eylemin yarattığı ahlaki sorunu tamamen ortadan kaldırır mı?

Williams açısından mesele bu kadar basit değildir.

Kişi yaptığı eylemin sorumluluğunu üstlenmek zorundadır. Ayrıca eylemin, onun nasıl bir insan olduğu ve hangi değerlere bağlı kaldığı üzerinde de etkisi vardır.

Williams'ın perspektifi:

İyi bir sonuç elde etmek, kişinin yaptığı eylemin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Kişinin kendi ahlaki bütünlüğü, değerleri ve bağlılıkları da hesaba katılmalıdır.

---

7. Jean-Paul Sartre​

Sartre'ın varoluşçuluğunda insanın özgürlüğü, seçimi ve yaptığı seçimin sorumluluğu merkezi bir konumdadır.

İnsan kendisini tamamen hazır ahlaki kuralların veya dış koşulların arkasına saklayarak sorumluluktan kurtulamaz.

Örnek durumda Sartre açısından:

Kişi sevdiği insanı kurtarmak için masum birine haksızlık yapmayı seçiyor.

Daha sonra:

“Başka seçeneğim yoktu. Onu kurtarmak zorundaydım.”
diyebilir.

Sartre'ın bakış açısından ise burada önemli olan, kişinin yine de bir seçim yapmış olmasıdır.

Hangi seçeneği seçerse seçsin, kendi değerleri doğrultusunda karar vermiştir. Bu nedenle kararının sorumluluğunu tamamen “zorunluluğa”, koşullara veya başka bir ahlaki kurala devredemez.

Sartre'ın burada hazır bir “doğru cevap” vermemesi aslında yaklaşımının önemli bir parçasıdır.

Sartre'ın perspektifi:

İyi bir amaç uğruna kötü bir şey yapıp yapmamak konusunda seni tamamen sorumluluktan kurtaracak hazır bir cevap yoktur. Seçimi sen yapıyorsan, o seçimin sorumluluğunu da sen üstlenmek zorundasın.

---

Sonuç​

Aynı ahlaki ikilem karşısında birbirinden oldukça farklı yaklaşımlar ortaya çıkıyor:

• Kant: İyi amaç, ahlaken yanlış bir eylemi otomatik olarak haklı çıkarmaz.
• Bentham: Toplam fayda ve zarara bakmak gerekir.
• Mill: Sonuçların yanında uzun vadeli ve toplumsal etkiler de önemlidir.
• Aristoteles: Karakter, erdem ve pratik bilgelik önemlidir.
• Nietzsche: Önce “iyi” ve “kötü” kavramlarının kendisini sorgulamak gerekir.
• Bernard Williams: Kişinin ahlaki bütünlüğü, değerleri ve sorumluluğu göz ardı edilemez.
• Sartre: Seçimi yapan kişi, seçimin sorumluluğunu da taşır.

Bütün bu perspektifler bizi aynı temel soruya geri getiriyor:

Bir insanın iyi bir amaç uğruna kötü bir şey yapması, yaptığı şeyi mi kötü yapar, yoksa onu yapan insanı da mı kötü bir insan hâline getirir?

Ve belki de daha zor soru şu:

Ahlaki olarak doğru olan şey, her zaman iyi sonuç doğuran şey midir?